در سیستم تهویه مطبوع یک ساختمان، فن هوا را تولید میکند، کانال آن را جابهجا میکند و دریچهها هوا را وارد اتاقها و سالنها میکنند. دمپر (Damper) قطعهای است که وسط این مسیر، داخل کانال نصب میشود تا بتوانیم مقدار هوای عبوری از یک شاخه کانال را کم، زیاد یا تقریباً قطع کنیم.
به زبان ساده، دمپر «شیر کنترل هوا» در شبکه کانالکشی است. بدون دمپر، هوا هر مسیری را که مقاومت کمتر دارد انتخاب میکند و ممکن است یک اتاق بیش از حد سرد یا گرم شود و اتاق دیگر همیشه کمهوا بماند. با دمپر میتوان این توزیع را تنظیم کرد، جلوی برگشت بو را گرفت و در زمان آتشسوزی، مسیر دود و شعله را بست.
دمپر در سیستم تهویه چه نقشی دارد؟
۱. تنظیم و بالانس دبی هوا
در یک ساختمان چند واحدی، همه فضاها به یک اندازه هوا نمیخواهند. مثلاً:
- اتاق کنفرانس با ۱۰ نفر
- اتاق کار یکنفره
- راهرو یا لابی
همه این فضاها ممکن است به یک کانال اصلی وصل شوند، اما هر کدام باید دبی هوای متفاوتی بگیرند. روی شاخه هر فضا دمپر گذاشته میشود تا در مرحله راهاندازی سیستم، با تنظیم زاویه دمپر، دبی واقعی هر فضا به مقدار طراحی نزدیک شود. این کار را «بالانس هوا» میگویند.
۲. قطع یا محدود کردن یک شاخه
فرض کنید یک طبقه از یک ساختمان اداری برای چند ماه خالی مانده یا در حال بازسازی است. اگر روی شاخه مربوط به آن طبقه دمپر وجود داشته باشد، میتوان هوادهی آن را کم یا تقریباً قطع کرد تا:
- انرژی هدر نرود
- فن و دستگاهها بیدلیل کار نکنند
در تعمیرات هم همینطور؛ گاهی لازم است یک دستگاه یا یک شاخه کانال را موقتاً از مدار خارج کنید، دمپر این امکان را میدهد.
۳. کنترل فشار در شبکه کانال
فنها برای یک فشار مشخص طراحی میشوند. اگر بعضی مسیرها خیلی باز بمانند و بعضی نیمهبسته، فشار در نقاط مختلف شبکه بههم میریزد:
- در برخی شاخهها هوا بیش از حد رد میشود
- در برخی دیگر هوا به سختی میرسد
- صدای سیستم و مصرف انرژی بالا میرود
دمپر ابزار مهندس است برای اینکه با تنظیم آن، افت فشار شاخهها را تنظیم کند و شبکه کانال را در محدوده طراحی نگه دارد.
۴. ایمنی در برابر آتش و دود
در کانالهایی که از دیوارها و سقفهای مقاوم در برابر حریق عبور میکنند، دمپرهای حریق و دود نصب میشود. هنگام آتشسوزی این دمپرها بسته میشوند یا در وضعیت خاصی قرار میگیرند تا:
- شعله نتواند از یک قسمت ساختمان به قسمتهای دیگر برسد
- دود وارد راهپله و مسیر فرار نشود یا سریعا تخلیه شود
این بخش بیشتر به ایمنی و مقررات آتشنشانی مربوط است تا صرفاً تهویه.
اجزای اصلی دمپر و نحوه کار آن
برای اینکه دمپر را خوب تجسم کنیم، آن را به شکل یک قاب فلزی با چند ردیف پره متحرک داخلش تصور کنید.
اجزای اصلی:
- پرهها: صفحات باریکی که با چرخش آنها سطح عبور هوا کم و زیاد میشود. هر چه پرهها به حالت عمود نزدیکتر باشند، هوا سختتر رد میشود.
- محور و یاتاقان: پرهها روی یک محور میچرخند؛ محور در دو طرف در یاتاقان قرار گرفته است. اگر این قسمت کیفیت خوبی نداشته باشد، دمپر بعد از مدتی «سفت» میشود.
- قاب یا بدنه: چهارچوبی که پرهها داخل آن نصب میشوند و در دهانه کانال قرار میگیرد. معمولاً از ورق گالوانیزه ساخته میشود؛ در محیطهای خاص، آلومینیوم یا استیل هم بهکار میرود.
- مکانیزم انتقال حرکت: اهرمها و لینکهایی که باعث میشوند با حرکت یک دسته یا موتور، همه پرهها هماهنگ بچرخند.
- عملگر (دستی یا موتوردار):
- دستی: یک دسته یا فلکه ساده روی بدنه
- موتوردار: موتور دمپر که از تابلو، ترموستات یا BMS فرمان میگیرد
- نوار آببندی: نوارهای لاستیکی یا مشابه روی لبه پرهها و قاب برای کمکردن نشتی هوا.
نحوه کار:
وقتی عملگر حرکت میکند، پرهها میچرخند. اگر پرهها تقریباً در امتداد جریان قرار بگیرند، هوا راحت عبور میکند؛ اگر نزدیک به حالت بسته شوند، دبی هوا کاهش مییابد و مسیر تقریباً بسته میشود.
انواع رایج دمپر در ساختمان
1) دمپر تنظیم هوا
این مدل، دمپر «روزمره» پروژههاست. کارش تنظیم و بالانس دبی در شاخههای مختلف است. معمولاً:
- روی شاخههای فرعی بعد از انشعاب کانال
- یا پشت دریچهها نصب میشود
میتواند دستی باشد یا موتوردار. در مرحله راهاندازی، تکنسین با اندازهگیری دبی و چرخاندن دمپرها، شبکه را بالانس میکند.
2) دمپر ضد حریق
دمپر حریق در محل عبور کانال از دیوار یا سقفی که مقاومت حریق دارد نصب میشود. اگر در اتاقی آتشسوزی شود و کانالی از آن عبور کند، این کانال میتواند شعله را به فضاهای دیگر انتقال دهد. دمپر حریق برای قطع این مسیر است.
ویژگی مهم:
- معمولاً فیوز حرارتی دارد؛ در دمای مشخص، فیوز ذوب میشود و دمپر در وضعیت بسته قرار میگیرد.
- نصب آن باید دقیقاً مطابق نقشه و دستورالعمل باشد؛ مخصوصاً نحوه اتصال به دیوار و مصالح عایق حریق دورش.
3) دمپر ضد دود
در آتشسوزی، دود همزمان با شعله یا حتی سریعتر پخش میشود. دمپر ضد دود برای کنترل جریان همین دود است. این دمپر معمولاً:
- موتوردار است
- به سیستم اعلام حریق یا BMS متصل است
- در شفتها، راهپلهها و مسیرهای تخلیه دود نصب میشود
در سناریوی حریق، بعضی دمپرهای دود بسته میشوند تا دود وارد راهپله نشود، و بعضی دیگر باز میمانند تا مسیر خروج دود از ساختمان فراهم شود.
4) دمپر ترکیبی حریق و دود
در بسیاری از ساختمانهای اداری و تجاری، از دمپری استفاده میشود که هم استاندارد حریق را دارد، هم استاندارد دود را؛ به این مدل، دمپر ترکیبی حریق/دود میگویند. این دمپرها معمولاً موتوردارند و با سیستم حریق و BMS هماهنگ میشوند تا در سناریوهای مختلف، به وضعیت مناسب بروند.
5) دمپر یکطرفه (Backdraft)
دمپر یکطرفه اجازه میدهد هوا فقط در یک جهت حرکت کند. اگر بخواهیم این را در ساختمان ببینیم:
- در خروجی اگزاست فن سرویسها یا آشپزخانه
- در خروجی اگزاست پارکینگ
وقتی فن روشن است، پرهها در جهت جریان هوا باز میشوند و هوا بیرون میرود. وقتی فن خاموش است، پرهها بسته میشوند تا بو، دود یا هوای سرد بیرون دوباره وارد کانال و ساختمان نشود.
6) دمپر دستی و دمپر موتوردار
تقریباً همه انواع بالا میتوانند دستی یا موتوردار باشند:
- دستی: برای شبکههای ساده، سولهها، پارکینگها و جاهایی که تنظیم دبی یکبار انجام میشود و نیاز به تغییر مداوم نیست.
- موتوردار: برای سیستمهای هوشمند، زونبندی، کنترل از راه دور و سناریوهای حریق؛ در اینجا باید مشخص شود موتور:
- دوحالته است یا تدریجی
- چه گشتاوری دارد
- در قطع برق، دمپر را در کدام وضعیت نگه میدارد (باز، بسته یا حالت خاص)
تفاوت دمپر و دریچه تهویه
برای کارفرمای غیرتخصصی، گاهی این دو یکی به نظر میرسند، چون هر دو در مسیر هوا هستند؛ اما نقششان متفاوت است:
- دمپر داخل کانال یا پشت دریچه نصب میشود و وظیفهاش کنترل جریان است؛ یعنی تصمیم میگیرد چقدر هوا از این شاخه رد شود یا اصلاً رد نشود.
- دریچه تهویه روی دیوار یا سقف دیده میشود و بیشتر مسئول پخش درست هوا در اتاق و زیبایی ظاهری است.
بعضی دریچهها پره متحرک دارند، اما برای تنظیم حرفهای دبی، تقریباً همیشه پشت دریچه یک دمپر جداگانه نصب میشود.
دمپر کجا در ساختمان نصب میشود؟ (مثالمحور و قابل تجسم)
بیایید مسیر هوا را در یک ساختمان اداری ساده از اول تا آخر دنبال کنیم و ببینیم دمپرها دقیقاً کجا قرار میگیرند.
- بعد از هواساز روی کانال اصلی
از هواساز یک کانال اصلی راه میافتد. معمولاً روی همین کانال، نزدیک خروجی هواساز، یک یا چند دمپر نصب میشود تا در صورت نیاز بتوان کل مسیر را محدود یا قطع کرد و در زمان سرویس، دستگاه را از شبکه جدا کرد. - روی انشعابات طبقات یا زونها
کانال اصلی به شاخههایی برای هر طبقه یا هر «زون» (مثلاً سمت شمال و جنوب ساختمان) تقسیم میشود. روی هر انشعاب اصلی یک دمپر تنظیم هوا گذاشته میشود تا بتوان دبی هوا برای آن طبقه یا زون را تنظیم و کنترل کرد. - روی شاخههایی که به اتاقها میروند
از کانال هر زون، چند شاخه فرعی به اتاقها میرود. دقیقاً روی این شاخههای فرعی یا در نزدیکی نقطهای که شاخه از کانال اصلی جدا میشود، دمپر گذاشته میشود تا:- دبی هوای هر اتاق جداگانه قابل تنظیم باشد
- در صورت تغییر کاربری یک اتاق، بتوان هوادهی آن را تغییر داد
- پشت دریچهها
در بسیاری از نقشهها، پشت دریچههای هوای رفت و برگشت، یک دمپر کوچک قرار میگیرد. این دمپر کمک میکند بدون دستزدن به کانال، از همان محل دریچه بتوانیم مقدار هوای ورود یا خروج از اتاق را تنظیم کنیم (با دسترسی از زیر سقف کاذب). - محل عبور از دیوار یا سقف مقاوم در برابر حریق
اگر کانال از یک دیوار یا سقف با درجه حریق مشخص عبور کند، درست در همان محل، دمپر حریق نصب میشود. کانال ممکن است از یک اتاق به اتاق دیگر برود؛ اما دمپر حریق طوری نصب میشود که اگر در یک اتاق آتشسوزی شد، شعله نتواند از طریق کانال به اتاق بعدی سرایت کند. - در شفتها و مسیرهای تخلیه دود
ساختمانهای بزرگ معمولاً یک شفت برای تخلیه دود دارند. در این شفت، دمپرهای دود و ترکیبی نصب میشوند تا در سناریوی حریق، بعضی طبقات دود را تخلیه کنند و بعضی مسیرها بسته شوند تا دود وارد راهپله و مسیر خروج نشود. - در خروجی اگزاست فنها
در سرویسها، آشپزخانهها، پارکینگ و فضاهای مشابه، در خروجی اگزاست فنها یا روی کانال نزدیک خروجی، از دمپر یکطرفه استفاده میشود تا بعد از خاموش شدن فن، بو و هوای بیرون به داخل برنگردد.
اگر این مسیر را در ذهن از ابتدا تا انتها تصویر کنید، میبینید دمپرها مثل چند «ایستگاه کنترل» در طول شبکه کانالکشی پخش شدهاند؛ بعضی فقط برای تنظیم هوا هستند، بعضی برای حریق و دود و بعضی برای جلوگیری از برگشت هوا.
در انتخاب دمپر به چه مواردی فکر کنیم؟
برای انتخاب دمپر، کافی نیست فقط ابعاد دهانه را بدانیم. چند سؤال کلیدی:
- این دمپر برای چه کاری است؟ تنظیم دبی، حریق، دود، یکطرفه یا ترکیبی؟
- روی چه نوع هوایی نصب میشود؟ رفت، برگشت، هوای تازه یا اگزاست؟ فشار سیستم چقدر است؟
- شرایط محیط چگونه است؟ دما، رطوبت، وجود چربی یا بخار مواد شیمیایی، الزامات بهداشتی.
- کنترل آن چطور انجام میشود؟ دستی، موتوردار ساده (باز/بسته)، یا تحت کنترل BMS با وضعیتهای مختلف؟
- الزامات ایمنی و استانداردی چیست؟ آیا محل نصب، دیوار یا سقف مقاوم حریق است؟ آیا باید استاندارد خاصی رعایت شود؟
پاسخ این سؤالات، نوع دمپر، جنس بدنه و پره، نوع عملگر و محل نصب را مشخص میکند. برای پروژههایی که چند نوع دمپر در کنار هم استفاده میشود، تجربه کارگاههای تخصصی دمپر و دریچه کمک میکند انتخابها از ابتدا درست انجام شود و بعداً مجبور به تعویض و اصلاح نباشیم.
نکات اجرایی و نگهداری دمپر
در اجرا، چند نکته ساده ولی مهم است:
- دمپر را تا حد امکان در بخشی از کانال نصب کنید که جریان هوا آرامتر و یکنواختتر است؛ نه درست بعد از زانو یا سهراهی تند.
- اتصال دمپر به کانال و درزبندی اطراف آن را جدی بگیرید؛ نشتی هوا هم کارکرد سیستم را ضعیف میکند، هم هزینه انرژی را بالا.
- برای دمپرهایی که داخل کانال هستند، حتماً درب بازدید در نظر بگیرید تا تنظیم و سرویس آن در آینده ممکن باشد.
- در دمپرهای حریق و دود، جزئیات نصب (نوع مهار، عایقکاری دور، محل دقیق نسبت به دیوار مقاوم حریق) باید طبق نقشه و دستورالعمل سازنده اجرا شود.
در نگهداری هم بهتر است:
- هر چند وقت یکبار حرکت دمپرها از حالت باز تا بسته چک شود؛ اگر جایی گیر میکند، مشکل در محور یا مکانیزم است.
- روی پرهها اگر گردوغبار یا چربی جمع شده، تمیز شود تا حرکت آنها سخت نشود.
- در دمپرهای موتوردار، دریافت فرمان، برگشت به وضعیت ایمن و عملکرد در سناریوی حریق بهطور دورهای تست شود.
سخن پایانی
دمپر در ظاهر یک قاب فلزی ساده با چند پره است، اما در عمل، نقطه کنترل اصلی جریان هوا و یکی از اجزای مهم ایمنی در سیستم تهویه ساختمان محسوب میشود. اگر از ابتدا نوع دمپر، محل نصب، جنس و نحوه کنترل آن درست انتخاب شود و در اجرا و نگهداری دقت کافی بهخرج داده شود، سیستم تهویه هم قابل تنظیمتر میشود، هم کممصرفتر و هم در زمان آتشسوزی همراه سیستم ایمنی ساختمان کار میکند. در چنین شرایطی، همکاری با تولیدکنندهها و فروشگاههای تخصصی مثل رحمتی که سالها بهطور متمرکز روی ساخت و تأمین انواع دمپر و دریچه کار کردهاند، کمک میکند مهندسان و پیمانکاران با خیال راحتتری دمپر مناسب پروژه را انتخاب کنند و کارفرما هم مطمئن باشد سیستم تهویهاش از نظر فنی و ایمنی، پشتوانه درستی دارد.